سلامت الکترونیک و نقش آن در سلامت

صغری پودینه مقدم

سلامت الكترونيكي تبادل اطلاعات از جايي به جاي ديگر در سطح جهاني، از طريق اينترنت و فنآوري ارتباطات پيشرفته جهت ارائه مراقبتهاي بهداشتي و درماني است كه اين انتقال اطلاعات، بلافاصله به دنبال مراقبتهاي بهداشتي و درماني، و بدون از دست دادن اطلاعات مفيد و انتقال سريع آن، صورت مي گيرد.

پيشرفت فناوري اطلاعات و ارتباطات در دو دهه اخير سبب تحول عظيمي در علوم، صنايع و خدمات مختلف شده است يكي از مقوله هايي كه با حجم زيادي از اطلاعات به واسطه ذينفعان گسترده آن مواجه است موضوع سلامت و بهداشت و درمان آن است.

سلامت الکترونيک مربوط به استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات مدرن براي تامين نيازهاي شهروندان، بيماران، متخصصين مراقبت از سلامت و همچنين سياستگذاران است. سلامت الکترونيک ابزاري لازم برای افزايش کيفيت عملکرد سيستم و سطح خدمات اطلاعات درباره موارد کلينيکي و کمک به نسخه نويسي براي دارو به صورت الکترونيک است. از طرف ديگر، با فراهم کردن اطلاعات لازم براي شهروندان، توان آنان را در ارتقای سلامت شان افزايش مي دهد. اين امر خصوصاً براي بيماراني که دچار بيماري هاي دوره اي هستند، امکان کسب اطلاعات مفيد در زمينه بيماري شان را فراهم مي کند. از طرفي سلامت الکترونيک مي تواند ابزاري براي شناخت بيماري ها و در نتيجه فراهم شدن زمينه براي پيشگيري يا تشخيص اوليه و زودرس بيماري ها مي شود. بنابراين سلامت الکترونيک تنها درباره کامپيوترهاي موجود در مطب پزشکان نيست. واژه سلامت الکترونيک در بر گيرنده ابزار، دستگاه ها، کاربردها و روش هاي کاري متنوعي است و طيف گستردهاي از کاربردها مانند فراهم کردن اطلاعات سلامت براي شهروندان از طريق اينترنت تا قراردادن دستگاه هايي خاص در بدن انسان به منظور جذب داده هاي بيوسيگنال پيچيده و تنظيم کارکرد بدن انسان را شامل مي شود.

"e" در ابتدای واژه e-health به معنای الکترونیک می باشد و کلیه تکنولوژی هایی را که جریان اطلاعات و فرایندهای ارائه مراقبت بهداشتی را بهبود می بخشند در بر می گیرد و شبکه های الکترونیکی اطلاعات گسسته را ادغام نموده و دانش جدیدی با شبکه نمودن پایگاه های داده بوجود می آورد.

اهداف سلامت الکترونيک با توجه به "e" به کار رفته در e-Health عبارتند از:

· Efficiency (اثربخشی): یکی از اهداف سلامت الکترونیک افزایش اثربخشی مراقبت بهداشت و کاهش هزینه ها است. يکي از راه هاي ممکن براي کاهش هزينه ها اجتناب از تشخيص تکراري يا غيرضروري يا مداخلات درماني، از طريق امکانات ارتباطي پيشرفته بين موسسات خدمات بهداشت و درمان و از طريق درگيري(مشارکت) بيمار است. اينترنت به طور طبيعي به عنوان وسيله اي براي رسيدن به اين هدف به سلامت الکترونيک، خدمت مي کند.

· Enhancing quality of care (تقویت کیفیت مراقبت): يک گيرنده خدمات که از آموزش بالاتري برخوردار است مي تواند ارتباط موثرتري با ارائه دهنده خدمات برقرار کند که به نوبه خود، منجر به درک بهتر و بهبود کيفيت مراقبت (Quality of Care) مي شود.

· Evidence based (مبتنی بر شواهد): مداخلات سلامت الکترونيک بايد مبتني بر شواهد باشد؛ به اين معني که اثربخشي و کارآيي شان بايد از طريق ارزيابي دقيق علمي و با توجه به سابقه مورد، ثابت شود.

· Empowerment of consumers and patients (توانمندسازی بیماران و مشتریان): سلامت الکترونیک با فراهم نمودن امکان دسترسی به پرونده الکترونیک سلامت از طریق اینترنت "پزشکی بیمارمحور" ایجاد می نماید که به بیماران حق انتخاب می دهد.

· Encouragement (ترغیب): سلامت الکترونیک، روابط جدید بین بیماران و متخصصین مراقبت های بهداشتی ایجاد می کند که باعث تصمیم گیری مشترک برای درمان می گردد.

· Education (آموزش): با استفاده از سلامت الکترونیک، پزشکان از طریق منابع آنلاین، اطلاعات خود را به روز می کنند و همچنین امکان ارائه آموزش های لازم در زمینه بهداشت و شیوه های مناسب پیشگیری از بیماری ها را دارند.

· Enabling information exchange and communication (توانایی تبادل اطلاعات و ارتباطات)

سلامت الکترونیک، امکان تبادل اطلاعات و ارتباطات را با استفاده از استانداردها بین مؤسسات مراقبت بهداشتی ممکن می کند.

· Extending the scope of healthcare (توسعه حیطه مراقبت بهداشتی): سلامت الکترونیک، حیطه ارائه مراقبت بهداشتی را توسعه می دهد زیرا که بیماران با استفاده از سلامت الکترونیک می توانند به سهولت از خدمات آنلاین در سراسر جهان برخوردار شوند. مانند پزشکي از راه دور و اتاق عمل مجازي شده است که هر دو در ارايه خدمات بهداشت و درمان در جايي که ممکن است ارايه خدمات بهداشت و درمان مشکل يا غيرممکن باشد ارزشمند هستند.

· Ethics (اخلاق): سلامت الکترونيک شامل اشکال جديد تعامل بين بيمار و پزشک است و چالش هاي جديد اخلاقي مانند فعاليتهاي پزشکي آنلاين، رضايت بيمار، مسايل حفظ حريم خصوصي و امنيت را مطرح مي کند. با اين حال، اين از ويژگي اصلي سلامت الکترونيک نيست، بلکه يکي از ويژگي هاي فناوري اينترنت است که پايه و اساسي براي تمام طرح هاي کسب وکار الکترونيکي است. بنابراين، سلامت الکترونيک همراه با دولت الکترونيکي، بيمه الکترونيکي، بانکداري الکترونيکي، تامين مالي الکترونيکي و فروش الکترونيکي بايد همه به اين مسايل اخلاقي معتقد باشند. با توجه به ماهيت خدمات بهداشت و درمان، اين مسايل مي توانند اهميت بيشتري داشته باشند.

· Equity (عدالت): گسترش عدالت در برخورداری از خدمات مراقبت بهداشتی یکی از مهمترین اهداف سلامت الکترونیک می باشد. اگر سلامت الکترونيک به طور نادرست پياده سازي و استفاده شود، ممکن است شکاف عميقي بين فقرا و اغنيا ايجاد شود؛ از اين رو به يک چارچوب قوي براي اطمينان از پيادهسازي صحيح طرحهاي سلامت الکترونيک نياز است.

با گسترش اين تكنولوژي ريسك ها و چالش هاي پيش روي آن نيز افزايش يافته كه مانع از موفقيت رو به رشد اين تكنولوژي نوين مي گردد شناسايي اين چالش ها راه را براي دستيابي به ابزار فناوري اطلاعات در صنعت سلامت هموار مي سازد، موانع عمده استقرار سلامت الكترونيك در ايران: شامل معين نبودن استراتژي، مبهم و پیچیده بودن زير ساختار فناوري اطلاعات، دو مشكل فرهنگ سازي و آموزش در ارتباط با آموزش و تمرین برای مهارت هاي فن آوري اطلاعات و ارتباطات، تغييرات سريع مديران بويژه در وزارت رفاه و وزارت بهداشت، ناتواني در جذب نيروي متخصص و ماهر فناوری اطلاعات در عرصه سلامت الکترونیک، مشخص نبودن ساز و کار برای تامین منابع مالی نظام سلامت الكترونيك، عدم تدوين استاندارد هاي فني، ضعف در روش های پياده سازي سلامت مي باشد.

با توجه به فوايد بسيار زياد سلامت الكترونيكي انتظار مي رود كه سلامت الكترونيكي در سال هاي آينده بتواند با زيست فنآوري هرچه بيشتر و بهتر در خدمت جامعه بشري باشد و بتوانيم از اين علم هرچه بهتر و بيشتر استفاده كنيم به همين منظور، براي رشد سلامت الكترونيكي، بايد تلاشهاي مشترك بين كشورها در سطح بين المللي انجام شود. عدم وجود موازين قانوني در سلامت الكترونيكي در كشورهاي مختلف، دشواريهاي زيادي را در تشخيص دعاوي قانوني و پاسخ به دعاوي مربوطه را بهوجود آورده است كه جهت كمك به بسترسازي مناسب سلامت الكترونيكي كه در آن بهترين خدمات سلامت الكترونيكي به كاربران امكانپذير باشد ضروري است.

منابع:

1- ترابی م، صفدری ر. سلامت الکترونیک. نوبت چاپ: اول1387 چاپ سعادت

2- عباسی م، صالحی کیا ن، رضایی ر. سلامت الكترونيكي؛ از حصارهاي بازدارنده تا فرايند قانونگذاري. فصلنامه حقوق پزشكي.1392؛ 7(25): 157 -188.

3- نصيري پور ا، رادفر ر، نجف بيگي ر، رحماني ح. بررسي عوامل موثر بر استقرار نظام سلامت الكترونيك (e- Health) در ايران. نشریه بيمارستان. 1390؛ 10(1): 53- 62 .

4- رياضي، حسين و همكاران. سامانه پرونده الكترونيك سلامت ايـران، وزارت بهداشـت، درمـان و آمـوزش پزشكي، ۱۳۸۷.

5- گزارش تبيين سامانه سلامت الكترونيك، مؤسسه تأمين درمان بسيجيان، ۱۳۸۸.

6- نطاق ف ، رضايي راد م، نقش سلامت الکترونيک در ارايه خدمات بهداشتي. فصلنامه علمی - آموزشی دانشکده بهداشت. 11(42): 23-33.

7- نجفی ن، خوشنود ن. بررسي چالشهاي پيش روي سلامت الكترونيكي و ارائه راهكار. ارائه شده در ششمين كنفرانس بين المللي مديريت فناوري اطلاعات و ارتباطات.1388.