راهبردهای یادگیری

مجتبی کندری

منبع: اصول طراحی پیام های بهداشتی، نژاد دادگر نازیلا، زاهدی لیلا، نشر پارسا، نوبت اول، 1396

استراتژی یا راهبرد در لغت به معنی شیوه عمل در موقعیت خاص می باشد. راهبردهای یادگیری، روش ها و شیوه هایی هستند که مخاطبین (سفیران سلامت، رابطین بهداشتی و ...) در حین یادگیری به کار می گیرند تا به هدف های آموزشی مورد نظر دست یابند برای مثال، مخاطبی که پس از خواندن متن یک پمفلت یا بروشور آموزشی محتوی آن را در یک یا چند بار با خود تکرار می کند در واقع در حال استفاده از یک راهبرد یادگیری است.

انواع راهبردهای آموزشی

1. راهبرد تکرار و تمرین

روش معمول مخاطبین در این راهبرد برای بخاطر سپردن محتوی آموزشی ارائه شده در جلسات آموزشی تکرار و تمرین است. لازم است کارکنان بهداشتی به این نکته توجه داشته باشند که هر چه مخاطبین سن بالاتری داشته باشند از این راهبرد برای به خاطر سپردن پیام ها بیشتر استفاده می کنند. بنابراین تکرار پیام ها از کانال های مختلف در یک جلسه آموزشی یا مرور پیام در جلسات آموزشی بعدی نکته مهمی است که باید توجه شود.

2. راهبرد تکرار و تمرین پیچیده

وقتی محتوی آموزشی ارائه شده موضوعی است که نیاز به محاسبه و تحلیل دارد، (مانند محاسبه نمایه توده بدنی خود و خانواده توسط سفیران سلامت و رابطین بهداشتی یا سنجش کلر باقیمانده در آب توسط بهورز) مخاطبین معمولا از این راهبرد استفاده می کنند. در این راهبرد نسخه برداری، یادداشت برداری، رونویسی روش معمول می باشد.

کارکنان بهداشتی و طراحان رسانه های نوشتاری باید به نکات زیر توجه نمایند:

1- تعیین هدف: قبل از طراحی پیام، هدف از طراحی آن را مشخص کنیم. به عنوان مثال اگر هدف ما افزایش سطح آگاهی مخاطب است پیامی متناسب با آن طراحی کنیم.

2- شناسایی گروه هدف: در این مرحله لازم است طراحان شناخت صحیح از مخاطبین (علایق و افراد تاثیر گذار بر آنها) داشته باشند، چرا که در برخی مواقع لازم است پیام های مختلف برای پرداختن به یک موضوع تهیه شود.

3- محتوی پیام نباید بیش از 3 الی 4 نکته مهم در خود داشته باشد. در طراحی پیام به این نکته توجه داشته باشیم که پیام اصلی در قالب 3 الی 4پیام اصلی گفته شود. در هر پاراگراف نیز نکته کلیدی در ابتدا گفته شود و هر جمله بیش از 15 کلمه نباشد.

4- مخاطبین را نصیحت نکنیم: در پیام طراحی شده هرگز مخاطبین را نصیحت و سرزنش نکنید و بهتر است فعل های منغعل استفاده نشود. مثلا به جای اینکه بگوییم "به جای پله از آسانسور استفاده کنید" مناسب تر است بگوییم" تنبل نباش و از پله استفاده کن".

5- در پیام طراحی شده به نتیجه فوری رفتار تاکید کنید: مثلا در زمینه ورزش پیام هایی که بر نقش ورزش درکاهش ابتلا به دیابت و بیماری قلبی تاکید می کند برای مخاطب جالب و برانگیزاننده نیست در حالی که اگر تاثیر ورزش بر کاهش وزن در پیام گنجانده شود مخاطبان بیشتر بدان توجه می کنند. در حقیقت نتیجه گیری های فوری و صریح تاثیر ترغیب کنندگی بیشتری نسبت به نتیجه گیری های تلویحی و طولانی مدت را دارد.

6- از سناریو یا داستان استفاده کنید: در صورتی که مخاطب شما کم سواد باشد بهتر است پیام های تهیه شده را در قالب سناریو یا داستان شبه واقعی ارائه کنید به طوری که نزدیک به شرایط مخاطبین باشد و مخاطبین بتوانند همانند سازی کنند.

7- در طراحی پیام از نقل قول استفاده نکنید: مثلا در پوستر یا استند تهیه شده برای سفیران ادارات استفاده از پیام های زیر صحیح نمی باشد:

علی: ورزش منظم و روزانه کار سختی است؟

محمد: برای اغلب افراد مشکل است ولی من با دوستانم 3 بار در هفته به باشگاه می رویم.

8- در صورت تهیه پیام برای بیماران باید احتیاط کرد: در تهیه پیام برای بیماران مزمن و خاص از کلماتی مثل ناعلاج و معلولیت استفاده نکنید. اول به فرد استناد کنید، بعد بعد به ناتوانی او مثلا به جای گفتن واژه دیابتی ها، سرطانی ها، هموفیلی ها و ... بگوییم افراد مبتلا به دیابت، افراد مبتلا به سرطان، افراد مبتلا به هموفیلی و در صورتی که از پمفلت برای آموزش آنها استفاده می کنید سعی کنید تمام لت های آن جذاب طراحی شود.

9- از فونت ها و رنگ های مناسب استفاده کنید: اندازه قلم برای تایپ کلمات در پمفلت ،کتاب و کتابچه و نشریه بهتر است بین 12تا 14 باشد. برای تاکید بر نکات مهم و پیام های کلیدی و نیز جذاب تر نمودن متن، می توان از قلم هایی با اندازه های متفاوت استفاده کرد در خصوص رنگ نوشته نیز بر حسب رنگ زمینه و سن افراد تصمیم گرفته می شود.

10- رعایت فضای مناسب بین خطوط ضروری می باشد: در رسانه های نوشتاری فاصله بین خطوط بهتر است بین 2/1 تا 5/1سانتی متر باشد.

11- هماهنگی بصری مناسب بین زمینه نوشته رعایت شود:

هماهنگی بصری بین متن و نوشته می تواند باعث خوانا تر شدن متن رسانه شود توصیه می شود از درج کلمات در زمینه های سایه دار یا الگودار اجتناب شود

12- در بکارگیری علائم و نشانه ها حساس باشید:

علائمی مانند، فلش، مساوی، ضربدر و غیره باید بجا و صحیح در متن رسانه استفاده شود زیرا ممکن است مانع ارتباط کامل با مخاطب رسانه شود.

13- در محتوی پیام از جاذبه های هیجانی، تهدید کننده و منطقی استفاده کنید:

می توان از جاذبه های ا حساس گناه (که نوعی جاذبه هیجانی است) در طراحی پیام های ترغیب کننده استفاده نمود. این نوع پیام ها برای کودکان و جوانان بیشتر استفاده می شود.

پیام های حاوی جاذبه تهدید کننده در زمره پیام های ترغیب کننده هستند که با توصیف حوادث ترس آور، برای ایجاد ترس در افراد طراحی می شوند. این دسته از پیام ها به مردم هشدار می دهند که اگر رفتار توصیه شده را انجام ندهند حوادث ترس آور برای آنها اتفاق می افتد.

در طراحی پیام تهدید کننده سن مخاطب و سطح اضطراب او بسیار مهم است.

14- مرحله تغییر رفتار مخاطب را در نظر بگیرید:

در نظر گرفتن مرحله تغییر افراد جهت انتخاب نوع پیام و رسانه آموزشی بسیار مهم است.

پنج مرحله تغییر رفتار شامل: پیش تفکر، تفکر، آمادگی، عمل و نگهداری است.

مرحله پیش تفکر به مرحله ای گفته می شود که شخص هنوز در مورد تغییر یا انجام رفتار، حداقل تا شش ماه آینده، فکر نکرده و برنامه ای هم ندارد.

در مرحله تفکر، فرد واقعا به تغییر رفتار در طول شش ماه آینده فکر می کند، اما هنوز از آمادگی کامل برای اقدام برخوردار نیست.

در مرحله آمادگی، فرد قصد ایجاد تغییری را در آینده نزدیک (معمولا در ماه آینده ) دارد.

مرحله عمل، مرحله ای است که فرد تغییرات مناسب در سبک زندگی خود در طول شش ماه گذشته به وجود آورده است

در مرحله حفظ و نگهداری، شاهد دورانی طولانی تر( بیشتر از شش ماه ) استقرار و استحکام تغییر رفتار در افراد هستیم.

15- برای طراحی پیام های نوشتاری، رعایت نکات ویرایشی را از قلم نیندازید.

برخی از این نکات عبارت اند از:

متن پیام را نشانه گذاری کنید. نشانه گذاری مناسب سبب سهولت فهم مطلب و سرعت خواندن پیام می شود. مثلا وجود نقطه در پایان جمله سبب مکث خواننده می شود و امکان تفکر و مرور را فراهم می کند.

در برخی موارد می توان از ضمایر اول شخص در طراحی پیام استفاده کرد. اگر مطالب کلامی به سبک محاوره ای و غیر رسمی و با استفاده از ضمیرهای اول شخص ارائه شوند، در مقایسه بابیان آن مطلب به سبک رسمی و ضمیر سوم شخص، یاد گیری بیشتری را به همراه خواهد داشت .

16- از جملات معلوم استفاده کنید:

به کار بردن فعل ها و جملات معلوم سبب تسهیل درک مطلب خواهد شد.

مثلا به جای اینکه بگویید "دیابت با سیگار ایجاد می شود" بنویسید که "سیگار کشیدن باعث ایجاد بیماری دیابت می شود".