الزامات حقوقی اسناد بین المللی در قبال بهداشت و سلامت عمومی و چالش های فرا روی آن

تهیه و تنظيم: سلیمان جهان تیغ

منبع : موسوی.سید فضل الله، حقوق بین الملل محیط زیست، تهران: نشر میزان، سال 1380

بهداشت عمومی عبارتست از مجموعه دانش و هنر پیشگیری از بیماری، تأمین، حفظ و ارتقای تندرستی و توانمندی بشر با استفاده از تلاش دسته جمعی که منجر به توسعه جامعه شود. این مفهوم در حوزه زندگی انسان گسترش یافته و به طریقی ضامن سلامت فرد و جامعه به شمار می رود. از این رو از دیدگاه جهانی، میدان رسالت ها، سیاست ها، وظایف و فعالیت های بهداشت عمومی، جهان شمول گردیده و از فرد به سمت جامعه جهانی پیشروی می کند.

بهداشت و سلامت یکی از ارکان اساسی در نظام حقوق بشر است و برخورداری از سلامت فیزیکی، روانی، اجتماعی و معنوی که باید برای همه در دسترس باشد حق تمام افراد بشر است. از لحاظ تاريخي، بذر بهداشت حدود3900 سال قبل از ميلاد مسيح كاشته شد و در سال 1946 ميلادی به عالي ترين ثمره خود كه تصويب اساسنامه سازمان جهاني بهداشت بود دست يافت و بدينوسيله هدف نهایی بهداشت، تأمين، حفظ و ارتقاي سلامت بشري اعلام شد.

در منشور ملل متحد به موضوع بهداشت و سلامت عمومی پرداخته شده و الزاماتی را برای دولت ها در جهت فراهم ساختن بهداشت و سلامت در جامعه ایجاد کرده است. با وجود تمام تلاش های انجام شده در حوزه مربوط به بهداشت و سلامت عمومی شاهد مشکلات فراوانی در این زمینه می باشیم .

با توجه به مطالب بیان شده به بررسی اسناد بین المللی و چالش های فرآروی بهداشت و سلامت عمومی می پردازیم.

1- اسناد بین المللی حمایت از بهداشت و سلامت عمومی

حق برخورداری از بهداشت و سلامت عمومی یکی از حق های بنیادین بشری شناخته شده در نظام بین المللی حقوق بشر است که در اسناد گوناگون بین المللی و منطق های جایگاه استواری یافته است.

الف- منشور ملل متحد: اولین اشاره به مسئله بهداشت و سلامت عمومی در ماده ی55 منشور ملل متحد آمده است که طبق بند ب این ماده، دولت ها متعهد به ترویج راه حل هایی برای مشکلات مربوط به سلامت هستند. انعکاس بعدی بهداشت و سلامت عمومی در اساسنامه ی سازمان بهداشت جهانی مندرج است که سلامتی را نه صرفاً به معنای فقدان بیماری بلکه در مفهوم سلامت کامل جسمی و روانی قلمداد کرده و هدف سازمان را ارتقای سطح سلامتی تمام افراد تا بالاترین حد ممکن تلقی نموده است.

ب- اعلامیه جهانی حقوق بشر: ماده 25 اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز به حق برخورداری از سلامتی پرداخته است. طبق بند 1 این ماده هر کس حق بر تأمین زندگی شایسته از حیث خوراک، مسکن، مراقبت های پزشکی و خدمات اجتماعی را دارد؛ این ماده حق بر زندگی آبرومند را بیان می کند که یکی از لوازم زندگی شایسته و آبرومند تأمین نیازهای اولیه ای مثل سلامت است.

ج- میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی: حق برخورداری از بهداشت و سلامت عمومی در ماده ی 12 میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز ذکر شده است. بر اساس این ماده، کشورهای طرف میثاق حق هرکس را به تمتع از بهترین حالت جسمی و روانی ممکن الحصول به رسمیت می شناسد و تدابیری که دولت ها باید برای استیفای کامل بهداشت و سلامت اتخاذ کنند عبارت است از:

انجام اقداماتی در جهت توسعه ی سلامت کودکان و کاهش مرگ و میر آنها، بهبود بهداشت محیط و بهداشت صنعتی، پیشگیری و معالجه و کنترل بیماری های همه گیر بومی، حرفه ای و سایر امراض و تأمین خدمات و مراقبت های پزشکی در مواقع بیماری.

د- میثاق حقوق مدنی و سیاسی: میثاق حقوق مدنی و سیاسی نیز شامل مقرراتی است که بر بهداشت و سلامت عمومی تأثیر می گذارند. برای مثال، می توان حق بر حیات، حق بر آزادی از شکنجه، حق بر آزادی و امنیت شخصی، این حقوق به افراد برای دستیابی به سلامت و برخورداری از این حق کمک می کند.

ه- کنوانسیون بین المللی رفع همه اشکال تبعیض نژادی: بند 4 این ماده به حق استفاده از بهداشت عمومی و مراقبت های پزشکی، بیمه های اجتماعی و خدمات اجتماعی اختصاص دارد.

و- کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان: از اسناد بین المللی خاص می توان کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان را نام برد که در ماده ی 11 خود، حق بر حفظ سلامتی و رعایت ایمنی در محیط کار از جمله حمایت از وظیفه ی تولید مثل را به رسمیت می شناسد. کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان، بارداری و تولید مثل را به عنوان یکی از ابعاد سلامت تلقی می کند و بر مراقبت زنان به هنگام بارداری و زایمان و توانمندسازی آنان برای اشتغال تأکید می کند.

ز- کنوانسیون حقوق کودک: طبق ماده 24دولت ها باید روش های مناسب را در زمینه ی کاهش مرگ و میر نوزادان و کودکان و ارائه ی مشاوره پزشکی و مراقبت های بهداشتی اولیه، مبارزه با بیماریها و سوء تغذیه و تضمین مراقبت های قبل و پس از زایمان مادران اتخاذ کنند.

ح- معاهدات حقوق بشر دوستانه بین المللی: معاهدات چهارگانه ژنو نیز از جمله معاهداتی هستند که به مسئله بهداشت و سلامت پرداخته اند. معاهده اول ژنو در مورد بهبودی شرایط مجروحان و بیماران نیروهای مسلح در میدان جنگ است. طبق ماده 22 معاهده سوم ژنو که به مداوای اسیران جنگی اختصاص دارد، اسرای جنگی فقط باید در مکان های مشخصی که ضامن بهداشت و سلامت آنها باشد نگهداری شوند. همچنین بر اساس ماده 29، دولت بازداشت کننده متعهد به رعایت تمام مقررات بهداشتی لازم برای تضمین پاکیزگی و بهداشت اردوها و پیشگیری از بیماری های همه گیر می باشد.

ک- منشور اجتماعی اروپا: علاوه بر اسنادی که در بالا ذکر گردید برخی اسناد منطقه ای نیز در زمینه بهداشت و سلامت عمومی وجود دارند، از جمله این اسناد منشور اجتماعی اروپا است. این منشور، عبارت حق بر سلامت را به کار می برد و مقرر می دارد که دولتهای عضو متعهد به اتخاذ اقداماتی مناسب برای ارتقاء سلامت از طریق آموزش و مشاوره برای جلوگیری از بیماری های مسری و سایر بیماری ها و رفع اسباب بیماری تا حد ممکن هستند.

ل- منشور آفریقایی حقوق و رفاه کودک: از دیگر اسناد منطقه ای می توان به منشور افریقایی حقوق و رفاه کودک اشاره کرد. این منشور که مصوب سال 1999 سازمان اتحاد افریقایی است، در ماده ی 14 خود به بیان سلامت و خدمات بهداشتی می پردازد. طبق این ماده، هر کودک حق بر برخورداری از عالی ترین حالت قابل حصول سلامت جسمی و روانی را دارد و دولت های عضو برای اجرای کامل این حق باید تدابیری اتخاذ نمایند. از جمله این تدابیر عبارتند از: کاهش مرگ و میر نوزادان و کودکان، تدارک خدمات بهداشتی برای کودکان، تهیه ی تغذیه ی کافی و آب آشامیدنی سالم و تلاش در جهت مبارزه با بیماری و سوء تغذیه از طریق کاربرد تکنولوژی مناسب، توجه به مادران باردار و شیرده.

م- کنوانسیون آمریکایی حقوق بشر: کنوانسیون امریکایی حقوق بشر مستقیماً به حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نمی پردازد، منشور سازمان دولت های امریکایی به طور خاص برخورداری از سلامت را به عنوان یک حق بشری بیان نمی کند بلکه حق رفاه مادی و شرایط سالم کاری را به کار می برد. پروتکل الحاقی به کنوانسیون امریکایی حقوق بشر در زمینه ی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی سان سالوادور به طور خاص در ماده ی 10 خود، حق برخورداری از بهداشت و سلامت را مقرر می دارد.

ن- کنوانسیون حقوق بشر و زیست پزشکی شورای اروپا: کنوانسیون حقوق بشر و زیست پزشکی شورای اروپا، گام مهمی در جهت هماهنگی معیارهای اروپایی و بین المللی در حوزه زیست پزشکی برداشته است. به موجب ماده 3 این کنوانسیون مساوات در دستیابی به مقررات بهداشتی ضروری و منحصر به فرد است و بدین ترتیب تعریف می شود که: همه افراد باید برای نیازهای بهداشتی خود به منابع کافی دسترسی داشته باشند و این منابع باید با کیفیت مناسب و به طور یکسان در اختیار همگان باشد.

2- چالش های فرا روی بهداشت و سلامت عمومی:

برای تحقق اهداف اسناد بین المللی در زمینه بهداشت و سلامت عمومی، با چالش های فراوانی روبه رو هستیم که لازم است این چالش ها و مشکلات به منظور دستیابی به راه حل مقابله با آ نها مورد بررسی قرار گیرند.

الف) بیماری های فراگیر: از جمله مسائلی که در عرصه بین المللی بهداشت و سلامت عمومی را تهدید می کند، بیماری های فراگیر است، انسان از زمان پيدايش، همواره بيماري را تجربه كرده و تلاش نموده تا همه گيري های آن را درك و پيشگيري کند. از جمله بیماریهای فراگیر که سلامت عمومی را تهدید می کند می توان ایدز، مالاریا، هپاتیت را نام برد.

ب) بیوتروریسم: دیگر چالش فراروی بهداشت و سلامت عمومی مسئله بیوتروریسم است.

ج) بیماری های نوپدید: از دیگر مخاطراتی که بهداشت و سلامت عمومی در سطح بین المللی با آن روبروست، بیماریهای نوپدید است.