تشکیل گروه‌های خودیار

مجتبی کندری کارشناس آموزش و ارتقای سلامت معاونت بهداشتی

معصومه رهدار کارشناس ارشد کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی بیمارستان امیرالمومنین (ع)

منبع : دستورعمل اجرایی تشکیل گروه خودیار ، وزارت بهداشت درمان وآموزش پزشکی – معاونت بهداشتی – دفتر آموزش وارتقای سلامت ، پاییز 1394 ،

بسیاری از روش‌های تقویت عاملیت خودمراقبتی (مدل‌سازی، نقش بازی کردن، بحث گروهی متمرکز) در تعامل گروهی انجام می­شود. لذا برنامه‌های خوب خودمراقبتی معمولاً یک جزء تعامل گروهی به‌صورت گروه خودیاری /حمایتی /آموزشی دارند. به همین جهت حمایت از تشکیل گروه‌های خودیاری از رویکردهای برنامه خودمراقبتی است.

اغلب اظهارشده است که خودیاری جزی از استراتژی PHC است که تمرکز آن بر « سلامت مردم در دستان مردم » است. نقطه قوت این استراتژی می‌تواند جهت‌گیری آن به سمت اقدام و پیشرفت باشد. اعضای این گروه‌ها همزمان دهنده و گیرندۀ کمک هستند و اینکه بوروکراسی و تخصص رایج در سازمان­های معمول در آن‌ها وجود ندارد. در گروه‌های خودیار مردم خواهند آموخت که در نقش ارایه دهندگان خدمات سلامت در سیستم عمل کنند. یکی از نکات اساسی در خودیاری این است که فقط کسانی که یک مشکل را تجربه کرده‌اند، می‌توانند آن را درک کنند.

گروه‌های خودیار عبارت‌اند از گروه‌های باز، خودگردان و کوچکی که به فواصل منظمی یکدیگر را ملاقات می‌کنند و فعالیت اصلی آن‌ها کمک دوجانبه است. کمک دوجانبه در اینجا به‌صورت شکلی از حمایت اجتماعی در نظر گرفته می‌شود که از کمک عملی و روان‌شناختی بین افراد دارای یک مشکل مشترک یا موضوعی که آن‌ها را به شکلی برابر به هم پیوند می‌دهد، تشکیل‌شده است. این فرم روی حمایت عاطفی از طریق به اشتراک گذاشتن تجربیات، اطلاعات و راه‌های مقابله با دیگر افراد تمرکز دارد. گروه‌های خودیار که به‌عنوان گروه‌های حمایت دوجانبه نیز نامیده می‌شوند، از سایر انواع برنامه‌ها قابل‌تمایزند چراکه این گروه‌ها به‌وسیله اعضای گروه اداره می‌شوند و هیچ هدایت‌کننده متخصصی ندارند. متخصصین ممکن است بنا به تقاضا و تأیید افراد گروه در جلسات شرکت کنند ولی آن‌ها صرفاً در نقش فرعی و مشاور باقی می‌مانند گروه­های خودیار عمدتاً به‌صورت چهره به چهره ملاقات می­کنند البته امروزه گروه­های خودیار زیادی نیز از طریق کامپیوتر تشکیل‌شده است. گروه‌های خودیار اینترنتی شبکه‌های الکترونیکی هستند که افراد را قادر می‌سازند با سایر کسانی که همان مشکل را دارند، گفتگو نموده، اطلاعات جمع کرده و به یکدیگر از طریق گفتگوی الکترونیک کمک دوجانبه ارایه دهند. ارتباط از طریق کامپیوتر می‌تواند برای کسانی که در گروه­ها احساس فشار می­کنند یا کسانی که بسیار دور از محل تشکیل ملاقات گروه زندگی می­کنند و یا خروج از خانه برایشان مشکل است، مناسب باشد.

مزایای گروه‌های خودیار برای اعضای خود عبارت‌اند از:

• یادگیری اطلاعات و استراتژی‌های جدید برای مقابله با مشکلات
• اطمینان یافتن مجدد و حمایت از دیگران با تجربیات زندگی مشابه
• توسعه دادن بینش‌های شخصی و دستیابی به رشد شخصی
• فراگیری بهتر ابراز احساسات و حساسیت بیشتر داشتن نسبت به احساسات دیگران
• احساس قدرت و اعتمادبه‌نفس بیشتر در مقابله با چالش‌ها
• توسعه دادن یک ارتباط با جامعه، همانندسازی شخصی با یک گروه اجتماعی و انزوای شخصی کمتر
• به‌عنوان یک منبع برای سازمان ارائه خدمت می‌کند

سازمان را با یک شبکه انتشار اطلاعات و منابع تأمین می‌کند

عضویت در گروه‌های خودیار

برای عضویت در گروه ای خودیار ابتدا می‌بایست در پرتال ملی خودمراقبتی به‌عنوان سفیر سلامت عضو شد. فراخوان عضویت در گروه‌های خودیار توسط پرتال ملی خودمراقبتی برای سفیران سلامت ارسال می‌شود. برای عضویت در گروه ای خودیار حقیقی لازم است که به مراقب سلامت خانواده خود مراجعه نموده و در گروه‌های خودیار موجود ثبت‌نام کنید. برای عضویت در گروه‌های خودیار مجازی می‌بایست به صفحه گروه‌های خودیار پرتال ملی خودمراقبتی واردشده و در گروه‌های خودیار موردنظر ثبت‌نام کنید.

استانداردهای تشکیل گروه‌های خودیار

یک گروه خودیار متشکل از 5-15 نفر و به‌طور معمول 10-12 نفر است. اداره آن به روش بحث گروهی متمرکز (FGD) است. هدایت جلسه توسط رهبر غیرمتخصص (فردی که به موفقیت‌هایی در زمینه مشکل مورد بحث دست‌یافته و دارای مهارت‌های تسهیل گری نیز است) انجام می‌گیرد. مراقب سلامت خانواده به‌عنوان تسهیل گر در بعضی از جلسات شرکت می‌کند

نقش‌ها در گروه خودیار:

• تسهیل گر: مراقب سلامت خانواده/ بهورز نقش تسهیل گر را دارند
• رهبر گروه: رهبر گروه فردی از اعضا گروه خودیار است
• عضو گروه: عضوی از اعضای گروه (5-15 نفر و به‌طور معمول 10-12 نفر) است.

مراقب سلامت خانواده / بهورز (تسهیل گر)، رهبر گروه و اعضای گروه باید به موارد زیر پایبند باشند:

• ارائه اطلاعات دقیق و مناسب
• توانمندسازی اعضای گروه
• یک جامعه مثبت را به نمایش گذارند
• ارائه بازخورد به مراقب سلامت خانواده
• پاسخگو بودن نسبت به نیازهای گروه
• پایبند بودن به دستورالعمل‌های وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی

گروه‌های خودیار داوطلبانه و رایگان هستند.

اگر یک گروه خودیار از اعضا درخواست کمک برای تأمین هزینه‌های جزئی را کند، این کمک‌ها نباید اجباری باشد. اگر اعضا موافق باشند، یک گروه ممکن است، جلسات را همراه با یک وعده غذایی یا . گروه خودیار ممکن است از مشارکت افرادی که رفتارشان مخل روند گروه است جلوگیری کنند.

گروه خودیار حق دارند از ورود هرکسی که مصرانه رفتارهایی را به نمایش می‌گذارد که مخل جلسات گروه است جلوگیری کنند، کسانی که اعضای دیگر را مورد آزار و اذیت قرار می‌دهند و یا از راه‌های دیگر موجب به خطر افتادن اعضای گروه و یا روند جلسه می‌شوند. عضو مخل گروه می‌تواند در گروه‌های خودیار بسیار مخرب باشد، باعث صدمه زدن به افراد و کل گروه باشد. همچنین این احتمال وجود دارد که ممکن است این فرد قادر به نفع بردن از ادامه حضور در گروه نباشد و رهبر گروه با مشارکت مراقب سلامت خانواده/ بهورز ممکن است تصمیم بگیرند که فرد مخل گروه را ترک کند فعالیت که در آن اعضا هزینه‌های خود را تأمین می‌کنند تشکیل دهد

گروه‌های خودیار حق انتخاب موضوعات بحث و سخنرانان برای جلسات را دارند و مسئولیت به حداقل رساندن خطر برای اعضای گروه را دارند.

در گروه‌های خودیار شرکت‌کنندگان جلسات باید برنامه‌ریزی گروه و همچنین سخنرانان و موضوعات بحث را به‌خوبی انتخاب کنند. درصورتی‌که تعداد گروه‌های خودیار زیاد باشد، اغلب برای مراقب سلامت خانواده غیرعملی است که از تمام اطلاعات منتشر در جلسات گروه آگاهی پیدا کنند.

رهبران گروه خودیار مسئولیت به حداقل رساندن خطر برای اعضای گروه و سازمان را دارند. دستور جلسات ملاقات نباید با رسالت، یا اصول اخلاقی در تضاد باشد. مطابق با اصول اخلاقی، هیچ‌کدام از کارکنان و یا داوطلب نباید برای رسیدن به اهداف شخصی از یک گروه خودیار استفاده کنند.

در صورتی که دستور جلسات یک گروه خودیار خاصی به‌طور منظم و مداوم نشان‌دهنده خارج شدن فعالیت گروه از رسالت و مأموریت آن است، مراقب سلامت خانواده/ بهورز با تأمین نظر گروه مدیریت مستقر در مرکز بهداشت استان این فرصت را دارد گروه را منحل کند.

ارتباط مؤسسات و سازمان‌های دیگر با گروه خودیار از طریق مراقب سلامت خانواده / بهورز مدیریت می‌شود

این مسئولیت مراقب سلامت خانواده/ بهورز است که به نمایندگان مؤسسات و سازمان‌ها توضیح دهد که به‌طور مستقیم با گروه‌های خودیار تماس نگیرند و حمایت نکنند. روابط با گروه‌های خودیار از طریق مراقب سلامت خانواده/ بهورز اداره می‌شود

گروه‌های خودیار مطابق باسیاست‌های وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی عمل می‌کنند

سیاست‌ها عبارت‌اند از:

1. رازداری
2. اصول اخلاقی
3. دسترسی
4. عدم تبعیض
5. مشاوره پزشکی ارائه نمی‌شود
6. اقلام دارویی و پزشکی به اشتراک گذاشته نمی‌شود
7. تأکید بر زندگی
8. الزام به‌صرف نظر از برخی فعالیت‌های گروه

. افرادی که به‌عنوان رهبران گروه خودیار خدمت می‌کنند برای اینکه یک گروه خودیار را به‌طور مؤثر سازمان‌دهی و هدایت کنند دارای مهارت‌ها و ویژگی‌هایی هستند

این مهارت‌ها و ویژگی‌ها شامل:

• تمایل به حفظ رابطه کاری نزدیک با مراقب سلامت خانواده / بهورز
• قابلیت کار کردن با حداقل نظارت مراقب سلامت خانواده/ بهورز
• شخصیت جذاب، همدل و خوشامدگو
• مشارکت در فعالیت‌های آموزشی به‌صورت ممتد
• تمایل به یادگیری و ترویج برنامه‌ها و وقایع وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی
• توانایی در زمینه ارتباطات، تسهیل گروه، سازمان و مدیریت
• تعهد به رسالت گروه خودیار و تمایل به ایجاد تغییر در زندگی کسانی که عضو گروه هستند.
• استقبال از یادگیری ایده‌های جدید و دست یافتن به استراتژی‌های مدیریت گروه
• مانند دیگر اعضا گروه، شخصاً با موضوع گروه خودیار در ارتباط باشد.
• قابلیت توانمند کردن و ایجاد انگیزه در شرکت‌کنندگان گروه
• داشتن دانش و دسترسی به فنّاوری و تجهیزات اینترنت / ایمیل

مراقب سلامت خانواده/ بهورز شرح وظایف را برای رهبران گروه خودیار ارائه می‌کنند و رهبران بر اساس پارامترهای شرح شده کار می‌کنند (به پیوست 1 نگاه کنید).

مراقب سلامت خانواده/ بهورز باید «موافقت‌نامه‌های همکاری» که توسط رهبران و اعضا گروه امضا می‌شود را ارائه دهد چنین موافقت‌نامه‌هایی بیشترین تأثیر را زمانی دارند که آن‌ها از این استانداردهای اولیه حمایت کنند و همکاری با رهبران گروه خود توسعه یابد.

عضویت در گروه‌های خودیار

برای عضویت در گروه ای خودیار ابتدا می‌بایست در پرتال ملی خودمراقبتی به‌عنوان سفیر سلامت عضو شد. فراخوان عضویت در گروه‌های خودیار توسط پرتال ملی خودمراقبتی برای سفیران سلامت ارسال می‌شود. برای عضویت در گروه ای خودیار حقیقی لازم است که به مراقب سلامت خانواده خود مراجعه نموده و در گروه‌های خودیار موجود ثبت‌نام کنید. برای عضویت در گروه‌های خودیار مجازی می‌بایست به صفحه گروه‌های خودیار پرتال ملی خودمراقبتی واردشده و در گروه‌های خودیار موردنظر ثبت‌نام کنید.

مزایای گروه‌های خودیار برای اعضای خود عبارت‌اند از:

• یادگیری اطلاعات و استراتژی‌های جدید برای مقابله با مشکلات
• اطمینان یافتن مجدد و حمایت از دیگران با تجربیات زندگی مشابه
• توسعه دادن بینش‌های شخصی و دستیابی به رشد شخصی
• فراگیری بهتر ابراز احساسات و حساسیت بیشتر داشتن نسبت به احساسات دیگران
• احساس قدرت و اعتمادبه‌نفس بیشتر در مقابله با چالش‌ها
• توسعه دادن یک ارتباط با جامعه، همانندسازی شخصی با یک گروه اجتماعی و انزوای شخصی کمتر
• به‌عنوان یک منبع برای سازمان ارائه خدمت می‌کند
• سازمان را با یک شبکه انتشار اطلاعات و منابع تأمین می‌کند